Pomnik wdzięczności i wolności – geneza kopca
Gdy w 1817 roku w Solurze zmarł Tadeusz Kościuszko, bohater dwóch kontynentów i Naczelnik insurekcji z 1794 roku, Kraków – miasto szczególnie związane z jego postacią – postanowił uczcić go w sposób nawiązujący do dawnych słowiańskich tradycji. Pomysł usypania ziemnego kopca, na wzór tych poświęconych Krakusowi czy Wandzie, zrodził się w kręgach patriotycznych i szybko zyskał poparcie mieszkańców Galicji, wówczas pod zaborem austriackim. Oficjalna decyzja zapadła w 1820 roku, a prace ruszyły rok później na wzgórzu św. Bronisławy (zwanym też Sowińcem).
Budowa miała charakter ogólnonarodowy – udział w niej brali nie tylko mieszkańcy Krakowa i okolic, ale również delegacje z ziem polskich pod wszystkimi zaborami oraz Polacy z emigracji. Każdy przybywający przywoził ze sobą ziemię z pól bitewnych, na których walczył Kościuszko (m.in. spod Racławic, Maciejowic, a nawet spod Saratogi w Stanach Zjednoczonych). Kopiec ukończono w 1823 roku – osiągnął wysokość około 34 metrów, a u jego stóp wzniesiono neogotycką kapliczkę. Od początku stanowił symbol wdzięczności i niezłomnej woli walki o niepodległość, a jego kształt celowo nawiązywał do dawnych mogił słowiańskich władców.
Burzliwe dzieje kopca w XIX i XX wieku
Losy kopca odzwierciedlały dramatyczne zmiany polityczne na ziemiach polskich. W okresie zaborów, mimo starań konserwatorskich, ziemna konstrukcja stopniowo niszczała – ulewy i wiatr powodowały osuwiska, a władze zaborcze niechętnie finansowały remonty. Dopiero w 1850 roku, po wielkim pożarze Krakowa, przeprowadzono pierwszą gruntowną renowację, wzmacniając zbocza darnią. Kolejne prace miały miejsce w 1883 roku, z okazji 100. rocznicy insurekcji kościuszkowskiej, oraz w latach 30. XX wieku, gdy kopiec stał się miejscem manifestacji patriotycznych.
- 1823 r. – zakończenie budowy i uroczyste poświęcenie kopca.
- 1850 r. – pierwsza poważna renowacja po zniszczeniach atmosferycznych.
- 1944 r. – niemieckie plany zrównania kopca z ziemią (ostatecznie niezrealizowane dzięki sabotażowi i postępującej ofensywie sowieckiej).
- 1997 r. – wpisanie kopca na listę Pomników Historii.
Okupacja hitlerowska przyniosła największe zagrożenie – kopiec, jako symbol polskiego ducha narodowego, miał zostać zburzony na rozkaz gauleitera Hansa Franka. Na szczęście dzięki oporowi robotników przymusowych i celowym opóźnieniom prace nigdy nie ruszyły. Po wojnie, w okresie PRL, kopiec został odnowiony (lata 1946–1947), a w 1963 roku na jego szczycie zamontowano maszt z flagą. Mimo że władze komunistyczne starały się przywłaszczyć sobie symbolikę kopca, dla mieszkańców Krakowa pozostał on przede wszystkim miejscem pamięci o insurekcji i idei wolności.
Współczesny symbol Krakowa
Dziś Kopiec Kościuszki jest nie tylko pomnikiem historii, ale też jedną z największych atrakcji turystycznych miasta. W 2010 roku, po wieloletnim remoncie, otwarto nowoczesne Muzeum Kościuszkowskie mieszczące się w dawnym XIX-wiecznym forcie nr 2 „Kościuszko”, który otacza kopiec. Ekspozycja prezentuje biografię Naczelnika, historię budowy kopca oraz dzieje fortyfikacji krakows